สาระน่ารู้
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร กินได้น้อย เกิดจากอะไร? วิธีสังเกตและช่วยให้กลับมากินได้ดีขึ้น
ส.ค.
เมื่อคนเราอายุมากขึ้น ปริมาณอาหารที่กินในแต่ละมื้ออาจไม่เหมือนเดิม แต่ถ้าจู่ ๆ ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร กินได้น้อยลง จากที่เคยกินได้เยอะๆ กลับกินได้เพียงไม่กี่คำ หรือเริ่มมีอาการไม่มีแรง น้ำหนักลด และไม่ค่อยอยากทำกิจกรรมเหมือนเดิม แบบนี้ไม่ควรมองว่าเป็นเพียงเรื่องธรรมดาของวัย
สาเหตุอาจเริ่มตั้งแต่เรื่องง่าย ๆ อย่างอาหารไม่ถูกปาก เคี้ยวลำบาก การรับรสและกลิ่นที่เปลี่ยนไป ไปจนถึงผลจากยา อารมณ์ หรือโรคประจำตัวบางชนิด การสังเกตว่า “เริ่มเบื่ออาหารตั้งแต่เมื่อไร” และมีอาการอะไรเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงช่วยให้ครอบครัวดูแลได้ตรงจุดมากกว่าการพยายามบังคับให้กินเพียงอย่างเดียว การรับกลิ่นและรสที่ลดลงตามวัยสามารถทำให้อาหารรู้สึกจืดและลดความสนใจในการกินได้ ขณะที่ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุก็อาจมีอาการเบื่ออาหารร่วมด้วยเช่นกัน
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร เกิดจากอะไร? ไม่ได้เป็นเพราะ “แก่แล้วกินน้อย” เสมอไป
เวลาเห็นคนใกล้ตัวเราหรือคนในบ้านกินน้อยลง หลายครอบครัวมักเริ่มจากการเปลี่ยนเมนูหรือซื้ออาหารที่ชอบมาให้ แต่ถ้าเป็นแบบนี้นานๆเข้า สิ่งแรกที่ควรทำคือหาสาเหตุ อาการเบื่ออาหารในผู้สูงอายุ เริ่มมาจากตรงไหน เพราะสาเหตุของแต่ละคนอาจต่างกันมาก
สาเหตุที่พบได้
- การรับรสชาติและกลิ่นที่เปลี่ยนไป เมื่ออายุมากขึ้น กลิ่นและรสอาหารที่ทานอาจไม่ชัดเท่าเดิม เมนูที่เคยชอบจึงรู้สึกจืดหรือไม่น่ากินเหมือนก่อน
- ปัญหาฟันและช่องปาก ฟันเจ็บ ฟันปลอมไม่พอดี แผลในปาก หรือปากแห้ง อาจทำให้เคี้ยวอาหารแล้วเจ็บจนไม่อยากกิน
- กลืนอาหารลำบาก หากเริ่มไอหรือสำลักขณะกิน ดื่มน้ำแล้วไอบ่อย หรือใช้เวลากินนานผิดปกติ ไม่ควรแก้ด้วยการทำอาหารนิ่มอย่างเดียว แต่ควรได้รับการประเมินเพิ่มเติม
- ผลจากยา ยาบางชนิดอาจทำให้คลื่นไส้ ปากแห้ง หรือความอยากอาหารเปลี่ยนไป ไม่ควรหยุดยาประจำเอง แต่สามารถนำรายชื่อยาไปปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรได้
- อารมณ์และการใช้ชีวิต ความเหงา ความเครียด การสูญเสียคนใกล้ชิด หรือภาวะซึมเศร้า อาจทำให้ความสนใจในอาหารลดลง โดยภาวะซึมเศร้าไม่ใช่เรื่องปกติที่ต้องเกิดขึ้นเมื่อแก่
- โรคประจำตัวหรือความเจ็บป่วย โรคหลายชนิดสามารถกระทบต่อความอยากอาหารได้ หากมีอาการอื่นร่วมด้วยจึงควรดูภาพรวม ไม่ควรสรุปว่าเกิดจากวัยเพียงอย่างเดียว
หากครอบครัวอยากดูภาพรวมของปัญหาสุขภาพที่ควรเฝ้าระวัง สามารถอ่านเรื่อง โรคที่พบบ่อยในผู้สูงอายุ เพิ่มเติมได้ ซึ่งจะช่วยให้เห็นว่าอาการเล็ก ๆ บางอย่างอาจต้องดูร่วมกับโรคประจำตัวหรือความเปลี่ยนแปลงด้านอื่นของร่างกาย
คนแก่เบื่ออาหารไม่มีแรง ต้องสังเกตอะไรบ้างก่อนร่างกายอ่อนลงกว่าเดิม
ถ้ากินน้อยเพียงหนึ่งมื้อเพราะไม่หิว อาจยังไม่น่ากังวลมาก แต่ถ้าเริ่มเห็นภาพว่า คนแก่เบื่ออาหารไม่มีแรง ลุกเดินน้อยลง หรือใช้ชีวิตต่างจากเดิม ควรเริ่มสังเกตให้ละเอียดขึ้น เพราะปัญหาอาจไม่ได้อยู่แค่จำนวนอาหารที่กิน
ลองดูการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ร่วมกัน
- น้ำหนักลดลงโดยไม่ได้ตั้งใจ เสื้อผ้าที่เคยพอดีเริ่มหลวม หรือรูปร่างดูผอมลงชัดเจน
กินอาหารเหลือมากขึ้นทุกมื้อ จากที่เคยกินได้เกือบหมด เหลือเพียงไม่กี่คำต่อเนื่องหลายวัน - อ่อนแรง เหนื่อยง่าย หรือเดินน้อยลง เพราะเมื่อได้รับพลังงานและสารอาหารไม่เพียงพอ ร่างกายอาจเริ่มทำกิจกรรมได้น้อยลง
- ง่วง ซึม หรือไม่ค่อยสนใจกิจกรรมเดิม ต้องดูร่วมกับอารมณ์ การนอน และโรคประจำตัว ไม่ควรสรุปว่าเกิดจากอาหารอย่างเดียว
- ปากแห้ง ปัสสาวะน้อย หรือเวียนศีรษะ อาจเป็นสัญญาณว่าร่างกายได้รับน้ำไม่เพียงพอ โดยเฉพาะหากกินและดื่มลดลงพร้อมกัน
- เคี้ยวหรือกลืนลำบาก เช่น ไอระหว่างกิน เก็บอาหารไว้ในกระพุ้งแก้ม หรือใช้เวลากินนานกว่าปกติ
ถ้าผู้สูงอายุเริ่มเคลื่อนไหวน้อยลงจนต้องพึ่งพาผู้อื่นมากขึ้น การดูแลเรื่องอาหารควรทำควบคู่กับการป้องกันปัญหาอื่น เช่น การขับถ่าย สุขอนามัย และแผลกดทับ สามารถอ่านแนวทางเพิ่มเติมได้ที่ การดูแลผู้ป่วยติดเตียงในแต่ละระยะ
อาหารคนแก่เบื่ออาหาร ควรจัดแบบไหนให้กินง่ายขึ้นโดยไม่ต้องฝืน
เวลา ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร วิธีแก้ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการเพิ่มอาหารให้เต็มจาน เพราะจานใหญ่เกินไปอาจยิ่งทำให้รู้สึกว่า “กินไม่ไหว” ตั้งแต่ยังไม่เริ่ม สิ่งที่ช่วยได้มากกว่าคือปรับปริมาณ เนื้อสัมผัส และบรรยากาศในการกินให้เหมาะกับแต่ละคน
แนวทางที่ลองปรับได้มีดังนี้
- ลดปริมาณต่อมื้อ แต่เพิ่มมื้อย่อย ถ้ากินมื้อใหญ่ไม่ไหว ลองแบ่งเป็นมื้อเล็ก ๆ ระหว่างวันแทน
- เลือกอาหารที่ให้สารอาหารในปริมาณไม่มาก ผู้สูงอายุที่กินได้น้อยควรได้อาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ ไม่ใช่เน้นให้อิ่มจากอาหารที่ให้พลังงานแต่มีสารอาหารต่ำ
- ปรับเนื้ออาหารให้เคี้ยวง่าย เช่น เนื้อนุ่ม ผักต้ม หรืออาหารที่ไม่แห้งจนเกินไป แต่ถ้ามีปัญหาการกลืน ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อนปรับความข้นหรือเนื้อสัมผัสเอง
- ใช้สี กลิ่น และหน้าตาช่วยกระตุ้นความอยาก อาหารที่เห็นแล้วรู้ว่าเป็นเมนูอะไรและมีกลิ่นน่ากิน อาจช่วยได้มากกว่าอาหารที่ดูจืดหรือเหมือนกันทุกมื้อ
- เลือกเมนูที่คุ้นเคย บางครั้งอาหารที่ชอบหรือผูกกับความทรงจำทำให้ผู้สูงอายุอยากกินมากกว่าเมนูที่จัดตามหลักโภชนาการแต่ไม่คุ้นเคย
- อย่าบังคับจนมื้ออาหารกลายเป็นความเครียด การคอยเร่งว่า “กินอีกคำ” ตลอดมื้ออาจทำให้ผู้สูงอายุยิ่งไม่อยากนั่งกินอาหารในครั้งถัดไป
หากเป็นผู้ที่นอนติดเตียงหรือช่วยเหลือตัวเองได้น้อย การเลือกอาหารต้องดูเรื่องการเคี้ยว การกลืน การขับถ่าย และโรคประจำตัวร่วมกัน สามารถดูแนวทางในบทความ อาหารผู้ป่วยติดเตียง ควรกินอะไร ซึ่งมีตัวอย่างการจัดอาหารและข้อควรระวังเรื่องน้ำกับใยอาหารเพิ่มเติม
สิ่งที่ไม่ควรทำคือซื้อผลิตภัณฑ์เสริมหรือเพิ่มอาหารบางชนิดจำนวนมากทันทีโดยไม่ดูโรคประจำตัว เพราะผู้สูงอายุที่เป็นโรคไต โรคหัวใจ เบาหวาน หรือมีข้อจำกัดด้านอาหาร อาจมีคำแนะนำเฉพาะบุคคลต่างกัน
กินน้อยแล้วขับถ่ายเปลี่ยน เกี่ยวกันไหม? เรื่องที่ผู้ดูแลไม่ควรมองข้าม
เรื่องอาหารกับการขับถ่ายเกี่ยวข้องกันมากกว่าที่หลายบ้านคิด เมื่อกินอาหารน้อยลง ดื่มน้ำน้อยลง หรือเคลื่อนไหวน้อยลงตามไปด้วย รูปแบบการขับถ่ายก็อาจเปลี่ยนได้ สิ่งที่พบได้ เช่น ถ่ายยากขึ้น อุจจาระแข็ง ถ่ายน้อยลง หรือเว้นหลายวัน โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่นั่งหรือนอนเป็นเวลานาน เพราะกิจกรรมทางกายที่ลดลงก็มีส่วนทำให้การทำงานของลำไส้เปลี่ยนไป
ถ้าสังเกตว่าเริ่มมีปัญหา ผู้สูงอายุถ่ายไม่ออก ควรดูพร้อมกันทั้งอาหาร น้ำ การเคลื่อนไหว ยาที่ใช้อยู่ และความถี่ในการขับถ่าย ไม่ควรแก้ด้วยยาระบายเองทุกครั้งโดยยังไม่รู้สาเหตุ ในทางกลับกัน หากกินได้น้อยร่วมกับ ถ่ายเหลวหรือท้องเสีย ก็ต้องระวังการสูญเสียน้ำมากขึ้น โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่ร่างกายอาจรับมือกับการขาดน้ำได้ไม่ดีเท่าคนวัยหนุ่มสาว หากเป็นลักษณะถ่ายเป็นน้ำ สามารถดูวิธีสังเกตอาการเพิ่มเติมในบทความ ผู้สูงอายุถ่ายเหลวเป็นน้ำ ได้
ดังนั้น ถ้า ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร แล้วมีการขับถ่ายเปลี่ยนตามมา อย่าแยกดูเป็นคนละเรื่องทันที การจดว่าแต่ละวันกินอะไร ดื่มประมาณไหน และถ่ายกี่ครั้ง อาจช่วยให้แพทย์หรือผู้ดูแลมองเห็นรูปแบบของปัญหาได้ง่ายขึ้น
ผู้สูงอายุเบื่ออาหารแบบไหนควรพบแพทย์ และผู้ดูแลช่วยอะไรได้ระหว่างนี้
อาการเบื่ออาหารไม่ได้แปลว่าต้องรีบไปโรงพยาบาลทุกครั้ง แต่ถ้าอาการเป็นต่อเนื่องหรือเริ่มมีสิ่งผิดปกติอื่นร่วมด้วย ควรหาสาเหตุแทนการพยายามเปลี่ยนเมนูไปเรื่อย ๆ
ควรปรึกษาแพทย์เมื่อพบว่า
- กินได้น้อยลงต่อเนื่องและไม่ดีขึ้น
- น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ
- อ่อนเพลียหรือไม่มีแรงมากขึ้นชัดเจน
- มีไข้ ปวดท้อง คลื่นไส้ หรืออาเจียนร่วมด้วย
- กลืนอาหารลำบาก ไอ หรือสำลักระหว่างกิน
- มีอาการซึม สับสน หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไปจากเดิม
- ดื่มน้ำได้น้อย ปัสสาวะน้อย หรือมีอาการที่สงสัยว่าขาดน้ำ
- เบื่ออาหารร่วมกับอารมณ์เศร้าหรือไม่สนใจกิจกรรมต่าง ๆ ต่อเนื่อง
การดูแล ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร จึงไม่ใช่เรื่องที่เกี่ยวกับการแข่งขันกัน แต่เป็นการดูแลอย่างใกล้ชิด พร้อมค่อย ๆ หาว่าอะไรที่อาจทำให้เขาไม่อยากกินหรือเบื่ออาหารขึ้นมา แล้วแก้ให้ตรงจุด บางคนแค่ต้องปรับเมนู บางคนมีปัญหาเรื่องฟันหรือการกลืน ขณะที่บางคนอาจมีโรคหรือปัญหาด้านอารมณ์อยู่เบื้องหลัง
สำหรับ AGEWell การดูแลผู้สูงอายุควรมองทั้งวัน ไม่ใช่เฉพาะตอนกินข้าว ตั้งแต่การพักผ่อน การเคลื่อนไหว การขับถ่าย ไปจนถึงความสบายและความมั่นใจในชีวิตประจำวัน เพราะรายละเอียดเล็ก ๆ เหล่านี้รวมกันเป็นคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของทั้งผู้สูงอายุและคนในครอบครัว
บริษัท เอจเวลล์ ลิฟวิ่ง จำกัด (ประเทศไทย)
AGEWELL LIVING (THAILAND)
AGEwell thailand (เอจเวลล์ ประเทศไทย)
ผู้เชี่ยวชาญด้าน ผ้าอ้อมผู้ใหญ่ ที่ออกแบบเพื่อความสบายและการดูแลผู้สูงวัยอย่างมั่นใจ
98/31 ซอย 01 กาญจนาภิเษก 11/5 แขวงคันนายาว เขตคันนายาว กรุงเทพมหานคร
